نوشتن هم مثل حرف زدن، خندیدن و حتی گریه کردن بهانه می خواهد. این بهانه هاست که آدم را به فکر کردن و پرسیدن وا می دارد.

بهانه نوشتن این مطلب هم انتخاب محمد کاظم کاظمی به عنوان یکی از برگزیدگان شعر فارسی زبانان در جشنواره بین المللی شعر فجر بود که خالده فروغ هم در آن حضور داشت. بنابراین، بهانه ای بود که فرصتش رسیده بود. پس نیم نگاهی به شعر معاصر افغانستان انداختیم و در میان چهره هایی که در شعر معاصر افغانستان بیشتر از همه به چشم آمدند، محمد کاظم کاظمی و خانم خالده فروغ را برای گپ و گفتی دوستانه پیرامون جریان شعر معاصر افغانستان برگزیدیم.کاظمی شاعری است که سالهاست در ایران زندگی می کند، اما همچنان دلبسته سرزمین خویش است و در هر فرصتی و هر شعری که می سراید، می توان چشم اندازهای زیبا و گاه تلخی از سرزمینی را در شعرهایش دید ..خالده فروغ نیز از شاعران مطرح افغانستان است که در این گفتگو حضور داشت. گفتگو ما با این عزیزان را می خوانید.

* آقای کاظمی، شعر معاصر افغانستان از چه جریانهایی تشکیل شده است؟
** جریانهای حاکم بر شعر امروز این کشور شامل سه دسته است: شعر سنت گرا، نوگرا و نئوکلاسیک که هر یک ویژگیهای خاص خودش را دارد. برای نمونه، شعری که به نوگرایی گرایش دارد، بیشتر محتواگرا است تا ساختارگرا و از تعابیر و ویژگیهای خاصی استفاده می کند.
*شما در گرایش نوگرا، بر تقدم محتواگرایی بر ساختارگرایی اشاره کردید. به نظر شما در روند شعر معاصر افغانستان چه تفاوتهایی در مضامین شعری رخ داده است؟
** پیش از این در شعر سنتی مضامینی همچون پند و اندرز، مدح و... وجود داشت ولی با توجه به تغییرات سیاسی و اجتماعی



افغانستان، گرایش دیگری پدید آمد که همسو با جریانهای کمونیستی بود. بنابراین، مضامین این تفکر رویکردی مبارزه جویانه و پیشرو داشت. در سی سال اخیر نیز شاهد شکل گیری جریان قوی تری بودیم که ضمن بهره مندی از مضامین و تعابیر مبارزه جویانه و عدالت خواهانه، به گرایشهای اسلامی نیز متکی بود. ناگفته نماند، این جریان مهمترین عامل دگرگونی در محتوا به شمار می آید، زیرا پیش از این اگر نگاه دینی در شعر وجود داشت، بیشتر در قالب مدح و منقبت دیده می شد، اما نگاه دینی امروز با تنوع محتوا و مضمون ظاهر می شود.
* خانم خالده فروغ، یکی از جریانهای مؤثر در شعر معاصر افغانستان، شعر مهاجرت است. به نظر شما، چه عواملی در این زمینه قابل تأمل است؟
** به دنبال حضور نیروهای بیگانه و ایجاد تحولات سیاسی در کشور افغانستان، برخی از شاعران ناچار به مهاجرت شدند. این افراد یا در زمان مهاجرت دوران تکامل شعری خود را سپری می کردند و صاحب نام بودند یا شاعرانی بودند که دوران بلوغ شعر را در کشور مقصد مثل ایران، پاکستان و هلند طی کردند. گروهی از شاعران مهاجر امروز نیز در آن روزگار متولد نشده بودند، یعنی آنها در همان کشور مقصد از والدین مهاجر متولد شدند. این اشخاص براساس شرایط کشور مقصد نگاه و شعر متفاوتی دارند، چنانکه تفکر و احساسی که شاعر افغان در هلند به آن رسیده، با آن شاعری که در پاکستان یا ایران ساکن شده، فرق می کند. برای نمونه، شاعری که در ایران زندگی می کند، در اشعارش از اصطلاحات زبانی و گویش خاصی بهره می گیرد که پیش از این در شعر افغانستان سابقه نداشته است.از نظر مضامین شعری نیز شاعری که در زمان جنگ در افغانستان سکونت داشته، و به طور مستقیم حوادث را درک کرده، از مضامین مربوط به جنگ استفاده می کند اما شاعر مهاجر از مضامینی که غربت را نشان می دهد، بهره می برد.
* آقای کاظمی، نظر شما درباره شعر مهاجرت افغانستان چیست؟
** از زمان اشغال افغانستان، دو مقوله شعر مقاومت و شعر مهاجرت وارد عرصه ادبیات این کشور شد. در شعر شاعران مهاجر به اروپا، گرایش به شعر نو بیشتر دیده می شود و آثار آنها بیشتر از ترجمه آثار شاعران غربی متأثر است، اما شاعرانی که به ایران مهاجرت کرده بودند، به دلیل فضای سیاسی این کشور، تجربه جدید شعر انقلاب و مضامین خاص آن را درک کردند که در تنوع معنایی شعر آنها اثرگذار بود.
* در این عرصه، وضعیت نسل دوم شاعران مهاجر چگونه بود؟
** تفاوت محیط و شرایط خاص کشورها باعث تفاوت شعر این نسل بانسلهای گذشته شد؛ بدین ترتیب که شاعران جوان مهاجر، به شعر از جنبه هنری نگاه می کردند و نه رسالتی. بنابراین، در شعر آنها احساس تعهد و مسؤولیت در سایه جوهر هنری قرار دارد. همچنین شعر آنها بیشتر ساختارگرا است تا محتواگرا. نکته دیگر آنکه چون این نسل اطلاعی از فضای کشور خود ندارند، از سلیقه های بومی نیز بی بهره اند. از این رو، شعر آنان بیشتر نوگراست و دلبستگی های شعر سنتی کمتر دیده می شود.
* آقای کاظمی، از مباحثی که این روزها در زمینه شعر مطرح می شود این است که شعر به سوی فردیت پیش می رود و دیگر به عنوان یک تفکر جمعی مطرح نمی شود. در شعر افغانستان این امر تا چه حد صادق است؟
** به نکته خوبی اشاره کردید، چون این مقوله جزو تفاوتهای شعر نسل جوان با نسلهای گذشته است. در این تفکر، شاعر برای سرودن آثار به درون خود مراجعه می کند و از تجربه های شخصی خود الهام می گیرد. این نوع شعر چون برگرفته از تجربیات و احساس خاصی است، بافت شعر شناسنامه مستقلی دارد. این در حالی است که در شعر جمعی که پیش از این رونق داشته، شاعر از تجربیات گروهی بهره مند می شود. از این رو، مضامین، عام به نظر می رسند، طوری که احساس می شود تمام اشعار شاعران شبیه هم هستند.البته به اعتقاد من، شعری ماندگار است که شاعر آن با پشتوانه فرهنگی- تاریخی جامعه خود به احساس و عاطفه شخصی رنگ جمعی بزند. این مسأله هم حاصل نمی شود مگر زمانی که شاعر نیازهای جمعی را درک کند. بدین ترتیب، شعر او وحدتی در عین کثرت دارد. در شعر قدما نیز اگر شاعر از خود سخن می گوید، فقط به من شخص نمی پردازد؛ یعنی وقتی شعر او را بررسی می کنیم، گویی تمام جامعه در آن شعر تجسم یافته است، لذا شعر ضمن تجربه های فردی، از پشتوانه جمعی نیز بهره مند شده است.
* خانم فروغ ، شما را به عنوان یکی از شاعران صاحب نام زن افغانستان می شناسیم. حتی به نوعی یکی از نمایندگان شعر زن این سرزمین به شمار می روید. به نظر شما، شعر زنانه با مردانه چه تفاوتی دارد؟
** من اصولاً اعتقادی به شعر زنانه یا مردانه ندارم و نمی توانم بین این دو جنس مرزی تعیین کنم. چون برای احساس و عواطف شاعرانه نمی توان مرزی قایل شد. وقتی حس و عاطفه شاعرانه بروز می کند، جنسیت شاعر نمی تواند مؤثر باشد. از طرف دیگر، من خودم را نماینده زنان نمی دانم و هدفم دفاع از حقوق زنان کشورم نیست، چون زنان افغانستان نمایندگان واقعی خود را دارند و هر کدام به اندازه کافی قوی هستند!
* آقای کاظمی، چند سالی است که در ادبیات جهان بویژه در شرق، با مقوله شعر زن رو به رو می شویم. این «گونه» در عرصه شعر معاصر افغانستان چه جایگاهی دارد؟
** به طور کلی، شعر زنان نیز متأثر از جریان کلی شعر این سرزمین است، اما به طور خاص این شعر، دوره های متعددی را پشت سر گذاشته است. در ابتدا، گروهی از زنان بدون توجه به جنسیت و خصوصیات زنانه به سرودن پرداختند؛ یعنی اگر شعر آنها را بخوانید، نمی توانید جنسیت شاعر را تشخیص دهید و هیچ گونه اثری از زنانگی در شعر آنها دیده نمی شود.
دوره دیگر که حدود 100 سال گذشته و مقارن با حکومت قاجاریه در ایران بود، به دنبال تحولات اجتماعی، سیاسی، نگرشهای نوینی به زن در جامعه پدید آمد؛ نگرشی که از عمق کافی نیز برخوردار نبود. براساس این تفکر، شعر زنانه یعنی شعری پرخاشگر، مبارزه علیه ارزشها و... که در آن شاعر زن سعی می کند خود و جنسیتش را مطرح کند. در این شعر نگاه فمینیستی افراطی حاکم بود.
جریان سوم شعر زن که در 20-30 سال اخیر پدید آمده، زنان دیگر نمی خواهند شعار بدهند و جنسیت خود را مطرح کنند، بلکه این نوعی شعر اجتماعی است که با نگاهی زنانه سروده شده است. در میان شاعران مهاجر نیز شاعران توانمندی دیده می شوند بخصوص در 5 سال تسلط طالبان، این نوع شعر در افغانستان دچار رکود شد. از این رو، شاعران مهاجر چهره پررنگ تری از خود نشان دادند.
* خانم فروغ، برخی معتقدند شعر دیگر کارآیی ندارد و نثر امروز مقدم بر شعر است و حتی می گویند عمر شعر تمام شده است. آیا در افغانستان هم این گونه است؟
** این تصور، از غرب وارد ادبیات جهان شده است، زیرا به باور این افراد شعر مقوله ای لوکس و تجملی است و نثر مسأله جدی است. در حالی که شعر در شرق همیشه حرفی برای گفتن داشته است. از طرف دیگر، عمر شعر در شرق بیشتر است. برای مثال، داستان که در ادبیات غرب جدی تلقی می شود و بیشتر به آن توجه دارند، در مشرق زمین سابقه چندانی - از نظر داستان نویسی امروزی- ندارد.
* آقای کاظمی، نظر شما چیست؟
** به اعتقاد من، در هر جامعه ای اگر شاعران جوان پویا و فعال باشند، آن شعر ماندگارتر می شود و ادامه می یابد؛ اما اگر غلبه با حضور نسلهای پیشکسوت باشد و شاعران جوان حضور کمرنگی داشته باشند، شعر نمی تواند دوام چندانی یابد. اما به طور کلی و در مجموع، من برای شعر امروز جهان آینده خوبی را پیش بینی نمی کنم.

*روزنامه قدس -۹ اسفند